Mlecz polny – czy jest trujący? Wszystko, co musisz wiedzieć

Mlecz polny nie jest uznawany za roślinę trującą samą w sobie, ale może kumulować azotany na silnie nawożonych glebach. Dla bydła, zwłaszcza owiec, takie rośliny stanowią realne zagrożenie. Sprawdź, jak rozpoznać Sonchus arvensis, skąd wziął się mit toksyczności i kiedy zachować ostrożność.

Mlecz polny – co to za roślina?

Mlecz polny (Sonchus arvensis) należy do rodziny astrowatych. W Polsce spotyka się go na niżu oraz w niższych partiach gór, szczególnie na wilgotnych łąkach, polach, przydrożach, w ogrodach i na nieużytkach. Preferuje gleby świeże lub mokre, próchnicze, gliniaste i zasobne w azot.

Roślina osiąga zwykle 60–150 cm wysokości. Ma sztywną, pustą w środku łodygę, która rozgałęzia się w górnej części. Liście są sinozielone, pierzastosieczne albo głęboko wrębne, a ich brzegi mają kolczaste ząbki. Rozbudowany system korzeniowy utrudnia usunięcie chwastu – korzeń główny może sięgać bardzo głęboko, a korzenie przybyszowe rozrastają się poziomo.

Żółte kwiaty tworzą koszyczki o średnicy około 4–5 cm. Otwierają się rano podczas słonecznej pogody, a między godziną 10.00 a 14.00 zwykle się zamykają. Kwitnienie trwa od czerwca do października. Nasiona z puchem roznosi wiatr, natomiast nowe pędy wyrastają także z pąków na korzeniach.

Czy mlecz polny jest trujący?

Źródła dotyczące toksyczności tej rośliny nie są spójne. W starszej polskiej literaturze, między innymi u Jakuba Mowszowicza, mlecz polny opisano jako roślinę trującą zawierającą ślady alkaloidów i substancje gorzkie. Sam opis nie określa jednak dawki szkodliwej, mechanizmu zatrucia ani wyników doświadczeń na zwierzętach.

Inne opracowania wskazują, że młode liście różnych gatunków rodzaju Sonchus były dawniej spożywane po ugotowaniu lub na surowo. Badania Jimoh i współpracowników z 2011 roku wykazały w liściach Sonchus asper oraz Sonchus oleraceus niską zawartość substancji toksycznych. Stwierdzono w nich także białko, błonnik, składniki mineralne i polifenole.

Nie ma wystarczających dowodów, aby uznać każdy mlecz za roślinę trującą. Ryzyko dotyczy przede wszystkim miejsca zbioru, gatunku zwierzęcia i ilości podanej paszy.

Do podobnych wniosków prowadzą badania na szczurach i myszach. Nurianti i współpracownicy w 2014 roku analizowali toksyczność doustną ekstraktu z liści Sonchus arvensis, a Vilela i inni w 2009 roku badali ekstrakty Sonchus oleraceus u myszy. Wyniki nie potwierdziły ostrej toksyczności rośliny w badanych warunkach.

Skąd wziął się mit?

Najprawdopodobniej pomieszano dwa różne zjawiska. Mlecz może rosnąć na glebie bogatej w azot i gromadzić azotany. W organizmie przeżuwaczy, przede wszystkim bydła i owiec, mikroflora żwacza przekształca azotany w znacznie bardziej szkodliwe azotyny.

Takie zatrucia opisano w odniesieniu do zwierząt gospodarskich już w 1895 roku. Ryzyko rośnie po wypasie na intensywnie nawożonych terenach albo po podaniu paszy zanieczyszczonej nawozami. Nie oznacza to jednak, że sam gatunek zawiera stałą dawkę trucizny.

Dane Bianco i współpracowników z 1998 roku pokazują, że mlecz nie wyróżnia się wyjątkowo wysokim poziomem azotanów. Rukola czy mak polny mogą zawierać ich znacznie więcej. Problem zależy więc od warunków uprawy i ilości spożytej paszy, a nie od samej nazwy rośliny.

Jak odróżnić mlecz polny od mniszka lekarskiego?

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) i mlecz polny należą do tej samej rodziny, dlatego bywają mylone. Różnią się jednak budową. Pomyłka jest szczególnie częsta, gdy rośliny są młode i nie mają jeszcze rozwiniętych kwiatostanów.

Najważniejsze cechy rozpoznawcze

Mniszek wypuszcza pędy bezpośrednio z przyziemnej rozety. Jego łodyga jest bezlistna, giętka i sprężysta. Mlecz polny ma natomiast jedną grubą łodygę z liśćmi, która rozgałęzia się ku górze.

Na liściach mlecza można wyczuć włoski, podczas gdy liście mniszka są zwykle gładkie. Po przełamaniu obu roślin pojawia się biały sok mleczny, dlatego sama obecność wydzieliny nie wystarcza do identyfikacji. Liczy się cały pokrój rośliny.

Czy można podawać mlecz zwierzętom?

Mlecz jest wykorzystywany jako pokarm między innymi dla królików. W hodowli gadów i ptaków również może stanowić element roślinnej diety, o ile pochodzi z czystego, rozpoznanego stanowiska. W badaniu naturalnego jadłospisu żółwia greckiego Testudo graeca rośliny z rodzaju Sonchus należały do zjadanych gatunków.

Nie należy jednak opierać jadłospisu wyłącznie na jednej roślinie. Dotyczy to mlecza, mniszka i każdej innej zielonki. Urozmaicenie ogranicza ryzyko nadmiaru określonych związków oraz pomaga dostarczyć różne składniki odżywcze.

Roślin nie powinno się zbierać przy drogach, na terenach przemysłowych ani w pobliżu intensywnie nawożonych pól. Trzeba też wykluczyć miejsca opryskiwane środkami ochrony roślin. W przypadku bydła i owiec ostrożność powinna być większa, ponieważ są szczególnie podatne na zatrucie azotanami.

Najbezpieczniejszy mlecz pochodzi z czystego stanowiska, jest prawidłowo rozpoznany i podany jako część różnorodnej diety, a nie jej jedyny składnik.

Mlecz polny jako chwast

W rolnictwie Sonchus arvensis jest uciążliwym chwastem. Odbiera uprawom wodę i składniki pokarmowe, szybko odrasta z fragmentów korzeni oraz konkuruje ze zbożami, kukurydzą, burakami i roślinami pastewnymi. Jedna roślina może wytworzyć nawet 20 000 nasion.

Profilaktyka obejmuje czysty materiał siewny, niszczenie wschodów, podorywkę ścierniska, bronowanie i głęboką orkę zimową. Gdy zachodzi potrzeba użycia chemicznej ochrony, stosuje się herbicydy zawierające między innymi 2,4-D, acetochlor, etofumesat lub glufosynat amonowy. Dobór preparatu zależy od gatunku uprawy, fazy rozwojowej chwastu i rodzaju gleby.

W małych skupiskach można użyć mazacza albo pędzla z herbicydem, ograniczając kontakt środka z roślinami uprawnymi. Takie rozwiązanie wymaga precyzji i przestrzegania etykiety preparatu. Mlecz polny nie jest więc bezwzględnie trującą rośliną, lecz jego obecność na nawożonym stanowisku uzasadnia ostrożność.